Tydzień 2: Medytacje nad ruchem

Spokój i cisza: Wprowadzenie do Buddyjskiej Medytacji.

Autor: Patrick Kearney.

Tłumacz: W.M. Duszyk

Podzielony umysł
W poprzednim tygodniu, dowiedzieliśmy się, że Budda podzielił medytację na dwie kategorie, które nazwał medytacją spokojnego umysłu (samatha) oraz medytacją intuicji (vipassana). Przez krótki czasu, eksperymentowaliśmy z medytacją spokojnego umysłu śledząc oddech, dając umysłowi czas na zjednoczenie się z ciałem. Jak zwykle, nawet i w tym przypadku naszą uwagę rozprasza ciało nie mogące znaleźć wygodnej pozycji oraz umysł, który nie chce przestać myśleć. Odkryliśmy, że wiele czynników przeciwstawia się naszym próbą osiągnięcia spokoju umysłowego. Zrozumieliśmy, że nasze doświadczenie jako praktykującego medytację dzieli się na dwie niezależne i odrębne obiekty – obiekt medytacji oraz przyczyny (obiekty) rozproszenia.

Dlaczego nasz umysł może być w taki sposób podzielony? Przypomnij sobie poprzednio podane definicje:

Medytacja to systematyczne trenowanie uwagi.
Uwaga to rozmyślne kierowanie świadomości na wybrany obiekt.
Świadomość to dogłębna znajomość obiektu uwagi.

Uwaga to najważniejszy aspekt medytacji. Uwaga, posiada szczególne charakterystyki. Uwaga sugeruje możliwość wyboru. Z niepoliczalnej liczby możliwych obiektów, uwaga wybiera jeden i ignoruje resztę. Na przykład, w ubiegłym tygodniu zdecydowaliśmy się obserwować oddech, obserwując oddech ignorowaliśmy wszystkie inne sensacje fizyczne oraz myśli.
Proces decyzji, nie kończy się na wyborze oddechu jako obiektu medytacji. Z którego miejsca naszego ciała będziemy obserwować oddech? Należy go liczyć czy nie?
Jak widać, uwaga wiążę się z wyborem. Uwaga wybiera jeden aspekt doświadczenia po czym kieruje na niego świadomość.

Koncentrując się na jednym aspekcie doświadczenia, kładziemy go w środku naszej świadomości po czym natychmiast się orientujemy jak dużo innych elementów jest związanych z obiektem naszej uwagi. Na przykład, pomimo że przyglądam się jednej osobie w pokoju, w dalszym ciągu widzę otaczające je inne osoby, ściany, sufit i tak dalej. Pole obserwacji rozciąga się daleko poza osobą na której skupiłem swoją uwagę. Obserwując jedną obiekt, stawiam go w centrum mojego pola widzenia. Koncentrując się na tym obiekcie, w dalszym ciągu dostrzegam jego otoczenie.

W przypadku silnej koncentracji (samādhi) umysł jednocząc się z obiektem obserwacji powoduje zanik wizji peryferyjnej. Przed osiągnięciem tego stanu, uwaga jest podzielona pomiędzy obiektem obserwacji a jego otoczeniem – w tym stanie umysł łatwo ulega rozproszeniu.

Co to jest rozproszenie? Rozproszenie to nie zauważony akt przeniesienia uwagi z jednego obiektu na inny. Pomimo że jestem całkowicie skupiony na obserwacji mojego wdechu czuję ból nogi . Nagle, uświadamiam sobie, że moja uwaga skupia się na bólu a nie na oddechu, który został przesunięty na dalszy plan czy też może całkowicie zapomniany. O tym, że moja uwaga przesunęła się z jednego obiektu na drugi zorientowałem się dopiero po fakcie – nie w jego trakcie. Mamy tendencję do “budzenia” się w środku roztargnienia. Nie dostrzegamy jego początku – tej chwili, w której uwaga przenosi się z jednego obiektu na następny. Co byśmy mogli zobaczyć mogąc zauważyć i obserwować ten właśnie ruch?

W tej chwili
Kolejną cechą uwagi to to, że jesteśmy w stanie zwracać uwagę tylko na to co ma miejsce w obecnym momencie – teraz. Nie jesteśmy w stanie obserwować tego co minęło czy tego co dopiero nastąpi. Pomimo że wydaje się to oczywiste, szybko o tym fakcie zapominamy i gubimy się myśląc o przeszłości czy przyszłości – w takich momentach, nasze myśli często wydają nam się bardziej rzeczywiste niż to co w danym momencie doświadczamy. Obserwować możemy tylko to co dzieję się teraz.

Nieustanna uwaga rodzi skupienie. Ćwiczenie uwagi jest jednoznaczne ze stanem nieustającego czuwania. Skupiając uwagę tylko na tym co dzieje się teraz, musimy kierować naszą uwagę ponownie na ten sam obiekt, teraz, musimy ponownie skierować uwagę na obiekt naszej medytacji, teraz ….. nieustające kierowanie uwagi na ten sam obiekt. Nasza praktyka jest prosta i uparta. Praktykując skupienie robimy to w obecnym momencie.

Pomimo prób i wysiłku, nas umysł ewentualnie traci fokus, nasza uwaga przenosi się z jednego obiektu na drugi. W tej chwili, skupiam się na wdechu. Następna rzecz, z której zdaję sobie sprawę jest to, że myślę o wydarzeniach wczorajszego dnia. Wracam z powrotem do wdechu, po czym łapię się na tym, że czuję ból w plecach. To jest rozterka, rozproszenie, roztargnienie i brak uwagi. To jest to co jest typowe dla umysłu, który jest w ciągłym ruchu, w ciągłej pogoni za następną myślą – umysł pozbawiony kontroli.

Ten nieustający potok myśli wypełniający nasz umysł wywołuje u nas fałszywe uczucie nieustającej zmiany. Moje doświadczenie teraz, w tym momencie nie jest takie same jak chwilę temu. W jednym momencie wdech; w następnym momencie wydech. W jednej chwili skupiony na obiekcie medytacji, w następnej chwili zagubiony w myślach. W jednym momencie doświadczenie jest takie; w następnym momencie jest inne. Nikt nie może temu zaprzeczyć, że umysł nie stoi w miejscu – nasza uwaga również nie stoi w miejscu ale nieustannie przenosi się z obiektu na obiekt.

Tę sytuację, można opisać w następujący sposób: doświadczenie (to co odbieramy) nie jest czymś trwałym, ono podlega ciągłej zmianie (anicca). Zmiana jest cechą wszystkiego co nas otacza. Nauki Buddy opierają się na zrozumieniu uniwersalnego faktu – wszystko się zmianie. Zdolność dostrzeżenia nietrwałości naszego otoczenia i naszych uczuć zaczynając od kosmosu, poprzez nasze ciało, każdą naszą myśl i uczucie jest niezbędne do wyzwolenia naszej intuicji – umiejętności widzenia rzeczywistością taką jaka ona naprawdę jest.. Budda mówi, że wszystko czego doświadczamy jest “nietrwałe, że jest ono uzależnione od czegoś innego, że jest rezultatem innych czynników i okoliczności i ostatecznie że ono ulega zniszczeniu i ginie” (Dighanakha Sutta). Praktykując medytację intuicji, nie walczymy z procesem zmiany. Wręcz przeciwnie, my obserwujemy ten proces. Obiektem tej medytacji jest obserwacja ruchu naszej uwagi. Brak koncentracji nie jest wrogiem medytacji intuicji. W tym przypadku, utrata koncentracji to punkt ogniskowy medytacji.

Niezależnie od praktykowanego przez nas rodzaju medytacji, musimy wyrobić w sobie nawyk zwracania uwagi na to co dzieje się teraz. Zdolność utrzymania uwagi wymaga od nas rozwinięcia jej na kształt strumienia. Praktykując medytacje spokojnego umysłu (samatha) kierujemy ten nieprzerwany strumień uwagi na pojedynczy obiekt, na przykład na oddech i po zorientowaniu się, że od niego się oddaliliśmy porzucamy przyczynę rozproszenia i wracamy do obiektu medytacji. Praktyka medytacji intuicji wygląda inaczej ponieważ w tym przypadku podchodzimy do zmiany z innego punktu widzenia.
Praktykując medytację spokojnego umysłu (serenity meditation) pielęgnujemy nieprzerwany strumień uwagi skierowanej na jeden obiekt. Praktykując medytację wnikliwości1 (insight meditation) pielęgnujemy nieprzerwany strumień uwagi skierowany na serię zmieniających się obiektów. W przypadku medytacji intuicji, nasza uwaga jest stała co natomiast ulega zmianie to obiekt na którym ona spoczywa. Umiejętność radzenia sobie z faktem zmienności obiektu medytacji jest podstawą naszego przedsięwzięcia. Zwróć uwagę, że my nie walczymy ze zmianą. Zmiana to ruch. W naszej praktyce nie walczymy z ruchem umysłu, ale się mu przyglądamy.

Wcześniej, powiedzieliśmy że rozproszenie to niezauważone przeniesienie uwagi z obiektu na obiekt i zapytaliśmy co by się stało gdybyśmy to mogli zauważyć. Z punktu widzenia medytacji intuicji; jeżeli widzimy uwagę przesuwającą się z jednego obiektu na drugi to nie jest to rozproszenie; to jest obserwacja nietrwałości (aniccatã) – obserwacja zmiany.

Żeby być w stanie to zauważyć, musimy być bystrzy. Każda doświadczane przez nas zjawisko ma swój początek, moment powstania, środek, kiedy jego istnienie jest widoczne, oraz koniec, moment zaniku. Normalnie, zauważamy coś w momencie jego środkowym momencie egzystencji. Na przykład, zdajemy sobie sprawę, że jesteśmy zagubieni w myślach w pewnym czasie po rozpoczęciu myślenia. Można to porównać do oglądania serialu w telewizji nigdy nie oglądając jego początku i końca. Chcąc zarejestrować moment ruchu umysłu, musimy skupić uwagę na punkt w którym uwaga przenosi się z jednego obiektu na drugi. Te obiekty to początek i koniec doświadczenia.

Obserwując ruch
Praktykę obserwacji przepływającej uwagi, możemy rozpocząć od obserwacji ruchu naszego ciała. W ubiegłym tygodni, doświadczyliśmy ruch w bezruchu. W nieruszającym się ciele, obecny jest ruch spowodowany oddechem oraz wysiłkiem związanym z utrzymaniem naszej obecnej pozycji. W tym tygodniu, doświadczamy bezruch w ruchu. Umysł obserwując poruszające się ciało i wypełniające go myśli sam musi pozostać w bezruchu.

W Satipaññhàna Sutta Budda mówi:

Chodząc bhikkhu wie, że idzie, stojąc wyraźnie rozumie co robi. Patrząc do przodu lub patrząc do tył, wyraźnie rozumie co robi. Schylając i rozciągając swoje ciało, on wyraźnie rozumie co robi. Niosąc swoją bieliznę, ubranie i żebraczy kubek wyraźnie rozumie to co robi. Jedząc, pijąc, żując i smakując, wypełniając swoje potrzeby fizjologiczne …. chodząc, stojąc, siedząc, zasypiając i budząc się, mówiąc czy milcząc, on wyraźnie zdaje sobie sprawę z tego co robi.

To jest kontemplacja ruszającego się ciała. Zauważ, że Budda mówi, “jakąkolwiek postawę przyjmuje jego ciało, on wie co się dzieje.” To co ciało robi jest bez znaczenia, co ma znaczenie to to, że my wiemy co ono robi. To wiąże się z uprawianiem wrażliwości na ruch ciała i przyjmowane przez niego postawy, świadomość jego czucia i zdolność jego obserwacji. Chwila po chwili, obserwujemy poruszające się ciało. Robiąc to, obserwujemy zachodzące zmiany i jego nietrwałość (aniccatã). Przyglądając się rozproszeniu, bezpośrednio obserwujemy nietrwałość umysłu. Kluczem tej praktyki jest powrót do obecnego momentu i wypełniającego go doświadczenia; zbieżność ciała i umysłu mająca miejsce teraz.

Pracując z rozproszeniem, obserwuję, że kiedy jestem zgubiony w myślach moja uwaga jest skupiona na tym co dzieje się w moim umyśle. Świadomość ciała odsuwa się na dalszy plan. W momencie, w którym zdaję sobie sprawę, że “się rozproszyłem”, w tym momencie wiem, że moja uwaga uległa przesunięciu. Natychmiast, w tym właśnie momencie – co dzieje się w moim umyśle? Gdzie jest mój umysł? Potwierdź tą myśl czy te uczucie. Z tego miejsca wróć do swojego ciała. Jak jest ono rozłożone? W jakiej jest ono pozycji? Co ciało robi w tym momencie? Kiedy rozumiemy, że zgubiliśmy się w myślach, co robi nasz umysł w tym właśnie momencie?

Stojąc
Stań ze stopami oddzielonymi od siebie nie dalej niż długość ramion. Trzymaj nogi prosto, luźno, nie blokuj kolan. Skup swoją uwagę na uczuciu twoich stóp dotykających podłogi. Jaki nacisk wywierasz na podłogę? W jaki sposób rozłożona jest waga twojego ciała? Jak tylko się zorientujesz, że zgubiłeś się w myślach, zapoznaj się z tym uczuciem po czy wróć do swojej postawy.

Począwszy od stóp, wyobraź swoje ciało jako stos bloków reprezentowanych przez główne elementy ciała. Czuj swoje stopy, dolne części nóg, górną część nóg, podbrzusze, pierś, ramiona. Rozluźnij ramiona, pozwól im wisieć w spokoju. Czuj równowagę szyi i głowy.

Kołysz swoje ciało ze strony na stronę, do przodu i do tył małymi łukami. Czuj zmieniający się nacisk jaki wywierają twoje stopy na podłogę. Czuj jak ciśnienie i napięcie w twoim ciele rośnie w miarę jego oddalania się od pionu. Uważaj, żeby ruch ciała miał początek w stopach a nie w pasie. Stopniowo, znajdź punkt równowagi i zatrzymaj ciało w pozycji pionowej.

Ponownie, zaczynając od stóp, przesuń swoją świadomość przez twoje ciało, czując równowagę we wszystkich jego elementach. Następnie, skieruj swoją świadomość i skup ją na podbrzuszu i oddechu. Pomimo że twój oddech jest centrum twojej uwagi, ty w dalszym ciągu czujesz całe swoje ciało. Nie odcinasz się od żadnych wrażeń. Kiedy tylko czujesz w ciele napięcie czy brak równowagi, rozluźnij je i wróć do pionu do twojej naturalnej pozycji. W chwili kiedy się zorientujesz, że jesteś zgubiony w myślach, rozpoznaj i zapamiętaj to uczucia po czym wróć ponownie do analizy pozycji.

Chodzenie
Utrzymując uczucie równowagi, zacznij iść. Skup swoją uwagę na ruchu nóg i uczuciu twoich stóp dotykających ziemi. Maszeruj tam i z powrotem. Zatrzymaj się na końcu ścieżki, utrzymując równowagę, obróć się, stój. Maszeruj do końca ścieżki. W chwili kiedy się zorientujesz, że jesteś zgubiony w myślach, rozpoznaj i zapamiętaj to uczucie po czym wróć do swojej pozycji.

Chodząc, trzymaj głowę prosto ale patrz na ziemię. Uważaj, żeby twoja głowa nie spadła na podłogę. Chodząc nie trzymaj szyi sztywno. Przyzwyczajając się do tego rodzaju chodzenia, skupiaj coraz więcej uwagi na ruch swoich stóp i uczucia towarzyszące ich kontaktowi z gruntem.

Siedzenie
Utrzymując równowagę, usiądź na poduszce, krześle czy ławce. Nadaj ciału pionową pozycję. Podejdź to tej pozycji w ten sam sposób jak do pozycji stojącej – siedzenie to stanie od brzucha do góry. Sprawdź kontakt pomiędzy twoimi pośladkami a krzesłem, ławką czy poduszką. Kołysz się do w lewo i prawo próbując znaleźć równowagę pomiędzy pośladkami. Kołysz się do przodu i do tył znajdując równowagę w środku. Tułowiem, możesz zakreślić koło. Po czym ponownie, uważnie zinwentaryzuj swoje ciało sprawdzając jego główne segmenty. Czuj podbrzusze, pierś, ramiona. Pozwól ramionom swobodnie wisieć. Czuj równowagę szyi i głowy.

Pozwól ciału podnieść się z pośladków do czubka głowy; po czym rozluźnij swoją koncentrację kierując ją do podbrzusza. Skup uwagę na brzuchu, którego ruch jest wywołany oddechem, nie przerywając przy tym obserwacji pozostałej reszty ciała. Czując w ciele napięcie czy brak równowagi, rozluźnij to miejsce, po czym wróć do swojej pionowej osi, do twojej równowagi. Jak tylko się zorientujesz, że jesteś zgubiony, zapamiętaj to doświadczenie i natychmiast wróć do swojej pozy.

Podążając Ścieżką Medytacji
Podstawowe pytanie to “czego wymaga nieustanna świadomość”? Bardzo szybko odkrywamy jak trudno jest utrzymać uwagę na czymś tak prostym jak ruch ciała. Dlaczego? Jaka działalność mózgu powoduje, że skupienie uwagi jest czymś tak bardzo trudnym? Znalezienie odpowiedzi na to pytanie jest podstawowym aspektem medytacji, który wiąże się z naszym stosunkiem do zmiany. Ostatecznie, życie w stanie nieustającego skupienia wymaga od nas śledzenia doświadczenia w funkcji czasu co oznacza śledzenie zmiany.

Praktyka Buddyjska, skupia się na ośmiu czynnikach, z którego to powodu jest ona znana jako ścieżka ośmiokrotnej szlachetności. Te osiem czynników to: prawy pogląd. prawy zamiar, prawdomówność, prawy czyn, prawy żywot, prawa energia, prawa świadomość i prawa koncentracja. The ostatnie trzy są bezpośrednio związane z medytacją – systematycznym treningiem uwagi. Zajmując się medytacją musimy kultywować te trzy czynniki umysłowe.

Uwaga (sata) to celowe kierowanie świadomości na jej obiekt. W języku Pãli, słowo sati jest najczęściej tłumaczone jako “bycie świadomym samego siebie, swoich uczuć i swojej świadomości” co dosłownie znaczy “pamięć”. Klasyczna definicja pamięci określa ją jako “pamiętanie obiektu”. Co się dzieje po utracie naszego obiektu medytacji? Zostaje on zapomniany. Co się dzieje w chwili, w której wynurzamy się z rozproszenia? Natychmiast wiemy co robimy. Przeciwieństwem uwagi jest zapominanie. Uwaga to nieustający proces pamiętania obecnego momentu.

Energia (vãyãma) to jest energia wymagana do świadomego skierowania uwagi oraz położenia jej na specyficznym obiekcie. Energia wiąże się z wolą, rozwagą i zamiarem. Wiemy już, że normalna, codzienna świadomość to coś co nam się przytrafia; medytacyjna świadomość to coś co jest naszym wyborem. Jakoś poświęconego do tego celu energii czy wysiłku pozwala na rozróżnienie pomiędzy codzienną świadomością a medytacją. Energia czy wysiłek zawsze oznacza wybór czy zamiar; my wybieramy na co kierujemy naszą świadomość – obiekt, ruch, myśl, itp. Zwracając na coś uwagę, wybieramy specyficzny obiekt na którym skupiamy swoją uwagę. To jest rezultatem następującej definicji: Uwaga to rozmyślne kierowanie świadomości na jej obiekt.

Koncentracja (samãdhi) to akt skupienia uwagi na jednym obiekcie. Klasycznie określane jako “ujednolicenie umysłowe”, skupienie wszystkich fakultetów umysłowych na jednym obiekcie. To daje do zrozumienia stałość i stateczność. To staje się fundamentem przenikliwej świadomości oraz wnikliwości będącej wynikiem tej świadomości.